ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਸਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ - (Farmers will be happy and the environment will be safe with Organic Farming)

 ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ‘ਮਾਸਾਨੋਬੂ ਫੁਕੁਓਕਾ’ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ‘ਫੁਕੁਓਕਾ’ ਨੇ ਇਸ ਢੰਗ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਲਿਖੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਿਜੇਨ ਨੋਹੋ’ ’ਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਇਸ ਢੰਗ ਨੂੰ ‘ਫੁਕੁਓਕਾ ਵਿਧੀ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ‘ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਰਨ’ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਵਹਾਈ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਗੋਡੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਖਾਦ ਨਾ ਪਾਉਣਾ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਨਾ ਪਾਉਣਾ, ਨਿਰਾਈ ਨਾ ਕਰਨਾ ਆਦਿ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਖੇਤੀ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ‘ਰਿਸ਼ੀ ਖੇਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਇਕ ਰਸਾਇਣ ਮੁਕਤ ਬਦਲ ਹੈ। ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ’ਚ ਮਿੱਟੀ ’ਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਜਾਂ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ’ਚ ਨਾ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਮਿਟੀ ’ਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਖਮਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਗੰਡੋਇਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਬਨਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਕਰ ਸਕੀਏ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਲਾਭ ਲੈਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਧੇ। ਰਸਾਇਣਾਂ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਨਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਗਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਵਧਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ’ਚ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਇਕ ਇਲਾਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਸਕਦੀ ਹੈ।


ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਅਜਿਹੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਖੇਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ’ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਮੰਤਰਾਲਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਕੇਂਦਰ (ਐੱਨ. ਸੀ. ਓ. ਐੱਫ.) ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕੇਂਦਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ’ਚ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਦਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਪਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ।


ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਖੋਜਾਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਵੱਧ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਅਨਾਜ, ਜ਼ਮੀਨ, ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਬਣਾਉਣ ’ਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ’ਚ ਵਧੀਆ ਉਪਜ ਲੈਣ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਲਈ ਫ਼ਸਲਾਂ ’ਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਦੇਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਨੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਵਧੀਆ ਉਪਜ ਜਾਂ ਬੀਮਾਰੀਅਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਸ਼ੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਔਕੜਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਦੋਵਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਢੰਗ ਰਸਾਇਣਕ ਮੁਕਤ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ’ਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਢੰਗਾਂ ’ਚ ਸਥਾਨਕ ਬੀਜ ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਅਨਾਜ, ਫਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰਨਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬੜ੍ਹਾਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।


ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਵਧਿਆ ਹੈ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਲਈ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦਵਾਈਆਂ ਵੱਧ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਧੀਆਂ ਹਨ। ਓਧਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਕਮ ’ਚ ਜਿਸ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਮਦਦ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਰੇਕ ਕਿਸਾਨ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੈ। ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੈਂਸਰ, ਚਮੜੀ ਰੋਗ, ਅੱਖ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਸਬੰਧੀ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਹੀ ਹਨ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ’ਚ ਧੜੱਲੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।


ਵਧੇਰੇ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੁਣ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਲਈ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੰਨਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸਮਰੱਥਾ ’ਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਚਾਈ ਵਕਫੇ ’ਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਲਾਗਤ ’ਚ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ’ਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ’ਚ ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਣ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ’ਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਘਾਟੇ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ’ਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਪਲਾਇਨ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਦਲਦੇ ਰੁਤ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।


ਪ੍ਰਿੰ. ਡਾ. ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸ਼ਰਮਾ





Translated in English -


Organic farming is an environmentally friendly farming method founded by Japanese farmer and philosopher Masanobu Fukuoka. "Fukuoka" has described this method in his book "Sijen Noho" written in Japanese language. Therefore, this method of agriculture is also called 'Fukuoka method'. In this way it is advised to 'do nothing' like do not water, do not fertilize, do not apply pesticides, do not weed etc. In India, this system of farming is called 'Rishi Farming'. Organic farming is a chemical free alternative to conventional farming methods. In organic farming, no chemical or organic fertilizers are used on the soil. Actually neither more nutrients are found in the soil nor given to the trees. It promotes the breakdown of organic matter by microorganisms and fungi.


Natural farming is the need of the hour and it is important that we identify scientific methods, so as to ensure that farmers benefit directly from it and increase their income. The production cost of food grains and vegetables has increased due to high use of chemicals and fertilizers. Experts clearly believe that organic or natural farming can play a therapeutic role in reducing the growing environmental crisis around the world.


Initially, the focus will be on tribal and other areas that are traditionally practicing organic agriculture, so that the soil in those areas can be protected from the harmful effects of chemicals. The Ministry of Agriculture recently constituted a committee to recommend production standards for adoption of natural farming. The Ministry is also considering renaming the existing National Center for Organic Farming (NCOF) as National Center for Organic and Natural Farming. The cost of farming has also increased in the last few years. In such a situation, progressive farmers have started adopting natural farming as a strong alternative.


Researches about organic farming are also getting enough. Farmers are doing new experiments, with this, agronomists are also more excited, who believe that by promoting organic or natural farming, it helps to improve the environment, grain, land, human health, water purity. is found In general, the use of pesticides in crops is considered necessary to get good yields and to eliminate diseases in agriculture and horticulture, but indigenous agriculture and horticulture have raised questions on this concept.


Pesticides are of course considered essential for good yield or disease control but it has created various problems and difficulties. These have become the cause of diseases. Both natural and organic farming methods are chemical free. Both systems prevent farmers from using chemical fertilizers and pesticides on plants as well as engaging in any other farming system. Both encouraged indigenous farmers to use local seed varieties and vegetables, grains, pulses as well as other crops in both methods of farming. Non-chemical and home pest control solutions are promoted through organic and natural farming methods.




Ever since the dominance of multinational companies has increased in the country, foreign pesticides have been used more for agriculture and horticulture, which has increased the problems of farmers. On the other hand, from the speed with which the environment has been helped in Sikkim by natural farming, it has become clear that if every farmer of India adopts organic farming, many problems of the Indian society can be solved. One of the causes of air pollution is the indiscriminate use of pesticides. If seen, many problems of children are arising due to pesticides. Pesticides are the cause of cancer, skin diseases, eye, heart and digestive problems. It is important that the pesticides which have been banned in America and other developed countries are being used vigorously in India.




More and more agronomists are now accepting organic farming as beneficial and safe for the farmer and the farmer. This increases the fertility of the soil. There is an increase in the irrigation interval. Less dependence on chemical fertilizers leads to cost reduction. The productivity of crops increases. The increase in demand for organic products in the market also increases the income of farmers. They believe that with organic farming, agriculture can get out of losses and become profitable. This will reduce the migration from villages to cities. In view of the changing seasonal cycle, farmers need to adopt this practice of pesticide free farming and horticulture. For this, the organizations that want the interests of the farmers will have to come forward.


Mr. Dr. Mohanlal Sharma


Artcle from - Farmers Market

Post a Comment

0 Comments

Gallery